امروزه ما در جهانی زندگی می‌کنیم که در آن استفاده از فناوری‌های دیجیتالی به طور قابل توجهی گسترش پیدا کرده است. این فناوری پرسرعت و فراگیر که به سرعت در زندگی تمام افراد جهان نفوذ پیدا کرد باعث تحول چشم‌گیر در زندگی انسان‌ها شد،

به طوری که محدودیت زمان و مکان موجود بر سر راه ایجاد ارتباط میان افراد را از میان برداشت و بدین ترتیب مخاطب با استفاده از فناوری‌های دیجیتالی در هر مکان و زمانی قادر به دریافت پیام و آگاهی از اطلاعات موجود در این رسانه‌ها شد. همین امر، یعنی سهولت در برقراری ارتباط و کسب اطلاعات باعث شد که فناوری دیجیتالی امروزه به بخش جدایی ناپذیر زندگی هر کدام از ما که از این فناوری استفاده می‌کنیم، تبدیل شود. اما با وجود کمکی که فناوری‌های تکنولوژی و در رأس آن، رسانه‌های دیجیتالی به کسب اطلاعات و افزایش دانش و اگاهی ما می‌کنند و تاثیر مثبتی در زندگی تمام افراد جامعه دارند، اثرات منفی و زیان‌باری نیز در این فناوری به چشم می‌خورد که اگر افراد از مهارت و سواد کافی برای استفاده از این رسانه‌های دیجیتالی بی‌بهره باشند، با مشکلات زیادی مواجه خواهند شد. بنابراین برای اینکه مهارت لازم را در زمینه رسانه‌های دیجیتالی کسب کنیم ابتدا باید تعریف دقیقی از سواد دیجیتالی ارائه دهیم. و به این سوال پاسخ دهیم که سواد دیجیتالی چه مزایایی دارد و در چه نوع فعالیت‌های لازم و ضروری است و می‌تواند به افراد کمک کند؟

در ابتدا به توضیح سواد دیجیتالی می‌پردازیم و سپس کسب‌و‌کارهای اینترنتی در فضای دیحیتال و فایده سواد دیجیتالی در این حیطه صحبت‌خواهیم کرد و در ادامه با مهارت‌های سواد دیجیتالی آشنا خواهیم شد.

سواد دیجیتالی چیست؟

سواد دیجیتالی به عنوان شکل جدیدی از ارتباطات، ایجاد و درک اطلاعات است. افراد برای استفاده از رسانه‌های دیجیتالی باید از سواد کافی برخوردار باشند، توانایی‌ای که فرد برای انجام امور مختلف در محیط فناوری دیجیتال لازم دارد. توانایی‌هایی مثل بررسی و تجزیه تحلیل اطلاعات با استفاده از فناوری و همچنین توانایی گسترش محتوا از طریق رسانه‌های دیجیتال. از ابتدایی‌ترین مهارت‌هایی که برای سواد دیجیتال وجود دارد و افراد بدون داشتن تخصص یا مهارت بالا می‌توانند از آن برخوردار شوند، مهارت‌هایی مانند دانستن نحوه انتشار مطالب در فضاهای اجتماعی مانند اینستاگرام و توییتر است. وقتی شخصی به سواد دیجیتالی تسلط پیدا کند، می‌تواند دانش خود را در محیط کار و اشتغالش به کار گیرد، به همین ترتیب، مهارت‌های جدید فرد نیز فرصت بیشتری برای اشتغال به افراد می‌دهد.

«سواد دیجیتال فقط مختص دنیای مجازی یا همان اینترنت نمی‌شود بلکه نحوه به‌کارگیری نرم‌افزارها و سخت افزارها به صورت بهینه را نیز شامل می‌شود. سواد دیجیتال به سه نوع سواد فنی، سواد رسانه‌ای و سواد دیجیتال تقسیم می‌شود. دانش به‌کارگیری ابزارهای دیجیتالی به بهترین شکل برای استفاده بهینه از تکنولوژی به سود خود سواد فنی گفته می‌شود. این دانش در واقع همان تعریف کلی سواد دیجیتال است اما تمام آن را در بر نمی‌گیرد و فقط بخشی از سواد تکنولوژی است. سواد فنی یادگیری نحوه استفاده از تکنولوژی‌های روز دنیا مانند گوشی‌های هوشمند و نرم‌افزارهای رایانه‌ای را شامل می‌شود. نبود سواد فنی کافی در یک جامعه باعث به وجود آمدن شکاف دیجیتالی در آن جامعه می‌شود. » (شهدوست, ۱۴۰۰)

«سواد دیجیتال فقط به فناوری یا ابزارهای دیجیتال مربوط نمی‌شود؛ زیرا درک موضوعات اجتماعی و فرهنگی، تفکر انتقادی و خلاق بودن،مهارت‌هایی است که افراد باید هنگام کار با هر ابزاری از آن‌ها بهره‌مند باشند. برخی از مردم در استفاده از کامپیوتر یا نرم‌افزارهای خاص مهارت کافی دارند، اما سواد دیجیتال چیزی بیش از این مهارت‌هاست و دربرگیرنده مشارکت، امنیت و ارتباط به شکل مؤثر است.این‌که از نظر دیجیتالی باسواد باشیم به این معنی است که دقیق بدانیم چه زمانی و چرا فناوری‌های دیجیتالی مناسب‌اند و چگونه به انجام كارها کمک می‌کنند و چه زمانی این‌گونه نیستند؛ همچنین سواد دیجیتال داشتن به این معنی است که به دامنه گسترده‌ای از تکنیک‌ها و منابع فرهنگی، که به استفاده از ابزار دیجیتال کمک می‌کند، دسترسی داشته باشیم» (صدوقی, ۱۴۰۰)

حالا این سوال پیش می‌آید که سواد دیجیتالی در چه زمینه‌هایی استفاده می‌شود، یا کاربرد دارد؟

سواد دیجیتالی در کسب و کارهای اینترنتی

از آن‌جایی که امروزه بخش قابل توجهی ازکسب‌وکارها و خرید و فروش اجناس در فضای مجازی و توسط شبکه‌های اجتماعی صورت می‌گیرد، افرادی که از مهارت و سواد دیجیتالی برخوردار باشند بهتر می‌توانند از شبکه‌های دیجیتالی برای بهبود کار و افزایش بهره‌وری و توسعه فعالیت‌های کاری خود استفاده کنند. و حتی کسانی که از این سواد برخوردار هستند، شانس بیشتری نسبت به افراد دیگر برای شغل‌یابی دارند. کسب و کارهای اینترنتی نیز با استفاده از مهارت و سواد دیجیتالی توسعه پیدا می‌کنند، برای مثال شرکت‌های اینترنتی مانند « دیجی‌کالا» که یک فروشگاه اینترنتی در کشور است و تمام فعالیتش به صورت اینترنتی است، شبکه‌های دیجیتالی، یک فرصت بزرگ برای اعمال کارهای دیجیتالی و کسب وکار از راه دور برای این شرکت به حساب می‌آید. اگر کارکنان این دیجی‌کالا، از سواد دیجیتالی و مهارت و دانش کافی برخوردار باشند، هم باعث افزایش بهره‌وری و عملکرد شرکت می‌شوند، هم فرصتی برای برجسته شدن در منطقه و پیشی گرفتن از شرکت‌های رقیب می‌شود و هم تعداد مشتریان و اعتماد به این شرکت در بین عموم مردم شکل می‌گیرد که این خود باعث توسعه‌ی بیشتر شرکت ( دیجی‌کالا) می‌‎شود.

کسب و کار دیگری که به صورت اینترنتی در کشور در حال فعالیت است و هر روز توسعه پیدا می‌کند « سرویس تاکسی اینترنتی اسنپ» است. این سرویس که کار خود را از یک دهه پیش شروع کرد امروزه به یکی از موفق‌ترین، پردرآمدترین و بزرگ‌ترین کسب ‌و کار اینترنتی کشور تبدیل شده است که در سراسر ایران افراد هر روز از آن استفاده می‌کنند. از آن جایی که تمام خدمات این سرویس به صورت اینترنتی ارائه می‌شود و مشتریان با استفاده از اپلیکیشن اسنپ، با این شرکت ارتباط دارند و از خدمات آن استفاده می‌کنند، داشتن مهارت و تخصص در زمینه شبکه‌های دیجیتالی و به طور کلی، سواد و دانش دیجیتالی، تنها عامل پیشرفت و توسعه این شرکت شده است. خدمات و بخش‌های متنوعی که این سرویس ارائه می‌دهد شامل؛ اسنپ فود، اسنپ تریپ، اسنپ مارکت، اسنپ باکس و سایر سرویس‌های اسنپ است که برای ساخت و برنامه نویسی هر کدام از این قسمت‌ها، نیاز به دانش، تخصص و مهارت بالای دیجیتالی است که اگر بخش فنی و کارشناسان متخصص در بخش محتوایی اسنپ از آن بی‌بهره بودند، هرگز این پیشرفت چشمگیری که در اسنپ به وجود آمده و هر روز خدمات متنوع و بهتری که ارائه می‌شود، به وجود نمی‌آمد.

سواد دیجیتالی برای دانشجویان

« با آنلاین شدن تدریس در مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها، دانش‌آموزان و دانشجویان برای استفاده بهینه از این فضای آموزشی، نیاز به کسب اطلاعات بیش‌تر در مورد دنیای تکنولوژی دارند. دانشجویان معمولا با این فضا آشنایی کافی را دارند اما دانش‌آموزان در این زمینه نیاز به توجه ویژه‌ای از سوی والدین خود دارند زیرا ممکن است نبود سواد دیجیتال، آن‌ها را درگیر آسیب‌های فضای مجازی کند. والدین اول باید خود سواد دیجیتال را به خوبی درک کرده و سپس به به فرزندان خود آموزش دهند تا همگی بتوانند به خوبی از دنیای دیجیتال بهره‌مند شوند» (شهدوست, سواد دیجیتال چیست؟, ۱۴۰۰).

در دنیای امروزی، دانشجوی باسواد کسی نیست که صرفا واقعیت‌ها و حقایقی را از جایی حفظ کرده و سپس به بازگویی آن بپردازد، بلکه کسی است که بتواند از دنیای مملو از اطلاعات در بسترهای مختلف، نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهد، اطلاعاتی را که از منابع معتبر هستند را شناسایی و ارزیابی کند، اطلاعاتی که کسب کرده را با دانش خود در‌آمیزد، بتواند با رعایت اصول اخلاقی از اطلاعاتی که برای اهداف او مفید هستند استفاده نماید، که همه‌ی این موارد مهارت‌هایی هستند که به عنوان سواد دیجیتالی شناخته می‌شوند و یک دانشجو که هر روزه در معرض رسانه‌های دیجیتالی است، باید از آن برخوردار باشد. هرچه زمینه‌های دسترسی به اطلاعات دچار تغییر و تحول می‌شود، نیاز به سواد دیجیتالی برای عموم مردم به خصوص برای دانشجویان بیشتر و بیشتر می‌شود. دانشجویان باید سعی کنند هر روز با مسائل مختلف سواد دیجیتالی روبه روشوند تا بتوانند به مهارت‌هایی در این زمینه دست پیدا کنند.

سواد دیجیتال و عموم مردم

«امروزه تکنولوژی در هر زمینه‌ای راه پیدا کرده و استفاده از آن اجتناب ناپذیر است. یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذار‌ترین زمینه در دنیای تکنولوژی، ارتباطات و فناوری اطلاعات است. مردم مقدار زیادی از وقت خود را در طول شبانه روز صرف استفاده از شبکه‌های اجتماعی می‌کنند. نبود اطلاعات کافی و یا حتی فرهنگ استفاده از شبکه‌های اجتماعی باعث هرج‌ و مرج در این فضا شده است. ناسزاگویی و پخش ویدیو و یا عکس‌های نامناسب از پیامد‌های نبود سواد و فرهنگ دیجیتال است. پس با افزایش سطح سواد خود در زمینه‌های تکنولوژی می‌توانیم از این نوع آسیب‌ها جلوگیری کنیم. ممکن است امروزه بتوانیم بدون سواد دیجیتال به زندگی خود ادامه دهیم اما در آینده‌ای نه چندان دور این امر غیر ممکن می‌شود. پیشرفت و اینترنتی شدن معاملات روزانه مردم، باعث کارآمدی بانک‌ها و پرهیز از هدر رفتن وقت مردم شده است. در گذشته برای انتقال وجه به یک حساب دیگر باید ساعت‌ها وقت خود را در صف بانک صرف می‌کردیم. پیشرفت در زمینه مالی این امکان را به مردم داده است که به راحتی به معاملات خود، بدون مراجعه به بانک بپردازند. آن‌ها حتی می‌توانند به صورت آنلاین در بورس سرمایه گذاری کرده و از به صورت آنلاین آن را کنترل کنند. سواد دیجیتال به افراد کمک می‌‎کند که بتوانند هویت مالی خود محافظت کرده و به راحتی از این امکانات استفاده کنید و از آسیب‌های ممکن مانند کلاهبرداری و دزدیده شدن اطلاعات حساب بانکی مصون بمانید» (شهدوست, سواد دیجیتالی چیست, ۱۴۰۰).

برای اینکه باسواد دیجیتال شویم به چه مهارت‌هایی نیاز داریم؟

برای اینکه در زمینه سواد دیجیتال به مهارت‌هایی دست پیدا کنیم، لازم است با استفاده از برخی از نرم‌افزارها یا ابزارهایی که در زمینه آموزش سواد دیجیتالی می‌توانند به ما کنند، مهارت‌های خود را افزایش دهیم البته باید به این نکته توجه کرد که آموزش در این حیطه هیچ ربطی به سن و شرایط افراد ندارد و هر کسی می‌تواند ترفندها و آموزش‌های لازم در برابر رسانه‌های دیجیتالی را یاد بگیرد. هرکس، بسته به نیازهای خود لازم دارد برخی نرم‌افزارهایی که به حیطه شغلی یا تخصصی‌اش مربوط می‌شود را فرا بگیرد. البته برخی نرم‌افزارها مستقل از دانش و حرفه هستند که آشنایی با این نوع برنامه‌ها برای عموم مردم ضروری است چون می‌تواند نقش موثری در کمک و سهولت کارهای آنان داشته باشد. توانایی‌هایی که برای باسوادی دیجیتالی نیاز داریم عبارتند از؛

• « توانایی استفاده از ابزارهای مبتنی بر گوشی تلفن همراه برای مدیریت زندگی شخصی (همانند ابزارهای مدیریت زمان، یادداشت برداری و… )
• توانایی مدیریت فایل‌ها و اطلاعات( نام‌گذاری، ذخیره و نگهداری فایل‎‌ها در فضای آنلاین و به اشتراک‌گذاری آن‌ها، ابزارهای مدیریت لینک‌ها‌)
• توانایی ویرایش عکس و فیلم
• کاربری گوشی های هوشمند
• مهارت جستجو در وب
• تفکر نقادانه و مهارت های ارزیابی اطلاعات
• توانایی استفاده از ظرفیت‌های آموزش و یادگیری در وب
• تولید محتوای چندرسانه‌ای (پادکست، ویدکست)
• توانایی طراحی پوستر
• توانایی طراحی یک وب‌سایت ساده
• رعایت نتیکت (آداب حضور در شبکه‌های اجتماعی)
• امنیت در فضای مجازی (انتخاب پسورد، بانکداری و خرید اینترنتی، موادی از قانون جرائم رایانه‌ای)
• حضور موثر در وب (مراقبت از هویت دیجیتال- پیشگیری از اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی- بهتر دیده شدن در فضای آنلاین) و..»(صراف زاده, ۱۴۰۰)

اثر گذاری رسانه‌های دیجیتال

همانطور که در تعریف سواد دیجیتالی به آن اشاره کردیم، سواد دیجیتالی باعث می‌شود که در هنگام روبه رو شدن با ابرازهای نوین و تکنولوژی‌های پیشرفته، سواد و اطلاعات کافی برای استفاده از این رسانه‌ها را داشته باشیم. در حالی که در جریان زندگی روزمره از رسانه‌های دیجیتالی استفاده می‌کنیم از این نکته غافل هستیم که جریان اثرگذاری درحال حاضر زیر سلطه رسانه‌ها است و رسانه‌ها به تدریج در حال نفوذ در زندگی شخصی افراد، سبک زندگی و شکل دادن به ارزش‌های اعتقادی و فرهنگی افراد جامعه هستند. یعنی این رسانه‌ها هستند که بر مخاطبان خودشان سلطه دارند و فرد وضعیتی کاملا منفعل دارد و رسانه‌ها او را شکل می‌دهند. بنابراین هرکس باید با در نظر گرفتن نیازهای خاص خود، راهبردی شخصی داشته باشد که بر فرایند اثرگذاری رسانه‌ها، کنترل و تسلط پیدا کند تا رسانه به طور تمام و کمال اختیار مخاطب را در دست نگیرند. این راهبرد باید به گونه‌ای باشد که به کمک آن مخاطب بتواند به تدریج، آگاهی خود را نسبت به فرایند اثرگذاری رسانه ارتقا دهد و کنترل بیشتری بر این فرایند داشته باشد. در این موارد است که سواد دیجیتالی به کمک مخاطبان رسانه‌ها می‌آید و آنان را در مواجهه با این رسانه‌ها و دست یافتن به مهارت‌هایی برای گزینش سالم  و تفسیر وتحلیل پیام‌های رسانه‌ای، مجهز و توانمند می‌کند.

نتیجه گیری

با ورود رسانه‌های دیجیتال به زندگی افراد جامعه، تحول چشمگیری در سبک زندگی همه مردم به وجود آمد. بسیاری از فعالیت‌های انسان‌ها به سادگی انجام می‌شود و اطلاعات در دسترس‌تر قرار گرفتند و با گسترش روزافزون و لحظه‌ای پیام و محتوای رسانه‌ای، رشد رسانه‌های نوین به مرحله‌ای رسید که دیگر هیچ محدودیتی برای به دست آوردن اطلاعات و دسترسی به محتواهای مختلف در فضای رسانه‌ای وجود نداشت. در این زمان افراد برداشتی جز فرصت و مزیت از رسا‌نه‌ها نداشتند و به صورت نامحدود از آن استفاده می‌کردند بدون اینکه از خطرات و تهدیداتی که با فعالیت در این فضا ممکن است برای آن‌ها به وجود ‌آید، آگاهی داشته باشند. با توجه به اینکه این خطرات می‌توانند تمام مخاطبان فعال در فضای رسانه‌ای را  تهدید کنند، می‌توان به یک نکته اساسی پی‌برد، اینکه تنها راه موثر در راه مواجه و رویارویی با این اخبار و اطلاعاتی که در رسانه‌های دیجیتالی در حال انتشار است، افراد به دانشی نیاز دارند که بتواند آنان را در برابر خطرات فضای دیجیتالی مجهز کند. دانشی که با احاطه افراد به آن، تجزیه و تحلیل پیام‌های مختلف که از جانب رسانه‌های دیجیتالی به مخاطبان خود می‌رسد، به خوبی انجام می‌گیرد و مخاطب می‌تواند تحلیل درستی از پیام منتشر شده به دور از اطلاعات غلط داشته باشد.

بنابراین با توجه به مطالب بیان شده می‌توان اینطور نتیجه گرفت که با رشد و توسعه رسانه‌ها و نقش اساسی آن در جوامع امروزی، همه‌ی افرادی که از این ابزار در زندگی روزمره خود و یا در فعالیت‌های شغلی و کسب و کار استفاده می‌کنند و مخاطبان رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی، نیاز به مهارتی تحت عنوان سواد دیجیتالی دارند که باید به آن مجهز گردند و در فرآیند انتقال و کسب اطلاعات به شرکت‌کنندگان فعال و آزاد تبدیل شوند. سواد دیجیتالی نه تنها باعث محدود شدن دسترسی به اطلاعات برای مخاطب نمی‌شود بلکه توانایی شناسایی پیام‌های مخرب را به مخاطب می‌دهد و افراد می‌توانند به صورت هوشمندانه و در فضای امن از این رسانه‌ها استفاده کنند.

 فهرست منابع

شهدوست, پ. (۱۴۰۰, ابان ۱۴). سایت سواد دییجتالی. بازیابی از سواد دیجیتالی: https://drways.com/blog/digital-marketing/digital-literacy/

شهدوست, پ. (۱۴۰۰, آبان ۱۴). سواد دیجیتال چیست؟, ۴٫ Retrieved from دکتر ویز: https://drways.com/blog/digital-marketing/digital-literacy/

شهدوست, پ. (۱۴۰۰, آذر ۱۷). سواد دیجیتالی چیست. Retrieved from دکتر ویز: https://drways.com/blog/digital-marketing/digital-literacy/

صدوقی, م. (۱۴۰۰, مهر ۷). سواد دیجیتال چیست, ۱٫ بازیابی از نوآوری بازکوشا: https://kushaideas.ir/blog/%D8%B3%D9%88%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D9%84-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/

صراف زاده, م. (۱۴۰۰, آذر ۱۹). سواد دیجیتال. Retrieved from یابش: http://yabesh.ir/digital-literacy/