در دنیای امروزی، زندگی ما بیش از پیش به استفاده از اینترنت و شبکههای مجازی وابسته شده است. با توجه به تغییرات زیادی که در زندگی انسان این نسل اتفاق افتاده، طبیعی است که بازاریابی و فروش محصولات نیز تغییرات اساسی داشته باشد. فضای مجازی و اینترنت بستر بزرگی برای خلاقیت و نوآوری را به وجود آورده است. انسانها میتوانند با استفاده از این فضا، به بازاریابی و فروش محصولات خود در گسترده وسیعتری بپردازند. «فضای مجازی بستر بسیار مناسبی برای کارآفرینی و توسعه کسب و کارهای کوچک است. با فراگیری مهارتهای تخصصی اینترنت و کسب و کار آنلاین، افراد میتوانند حتی در منزل به کار بپردازند. فضای مجازی به مشاغل کوچک کمک میکند برای محصولات و کالاهای خود مشتری و بازارهای جدید پیدا کنند» (رجبی, ۱۳۹۸, ص. ۵). «امروزه هیچ بیزینسی نمیتواند به بازاریابی آنلاین بیتوجه باشد، چون روشهای آنلاین، مشتری را هدف قرار میدهد و با ابزارهای به‌روز، بازار هدف را براساس معیارهای مختلف، نشانه میروند» (استیو, بازاریابی هوشمندانه آنلاین, ۱۴۰۰, ص. ۹). «برخلاف تفکر عدهای که بازاریابی را فقط منحصر به مهارتهای فروختن یک کالا میدانند، حوزه بازاریابی بسیار وسیعتر از این تعریف محدود کننده است. بازاریابی مانند زندگی است و همه ما باید در جعبه زندگی خود بخشی را به مهارتهای بازاریابی اختصاص دهیم. فارغ از اینکه به چه حرفهای مشغول هستیم، اینکه یاد بگیریم تا مانند یک بازاریاب فکر و عمل کنیم در پیشرفت شخصی و کاریمان اهمیت بالایی دارد» (مقدم & طاهر‌زاده موسویان, ۱۳۹۸, ص. ۱۱). با توجه به نکات ذکر شده، پرداختن به مسائل مربوط به بازاریابی و به طور جزئیتر بازاریابی الکترونیک میتواند در زندگی امروزه ما نقش مهمی ایفا کند.

تعریف بازاریابی الکترونیک و انواع آن:

ابتدا باید به تعریف بازاریابی بپردازیم و پس از آن وارد بازاریابی الکترونیک شویم. در یک تعریف «بازاریابی فرآیندی است مدیریتی-اجتماعی که به وسیله آن افراد و گروهها از طریق تولید و مبادله کالا با یکدیگر، به امر تأمین نیازها و خواستههای خود اقدام میکنند» (مقدم & طاهر‌زاده موسویان, ۱۳۹۸, ص. ۱۲-۱۳). در سوی دیگر بازاریابی الکترونیک یا «دیجیتال مارکتینگ مجموعهای از تلاشها در زمینه بازاریابی است که با استفاده از اینترنت انجام میشود. بازاریابی دیجیتال شامل روشهای مختلف از جمله بهینه سازی موتور جستجو(سئو)، بازاریابی شبکههای اجتماعی، ایمیل مارکتینگ، بازاریابی محتوا، وبلاگ نویسی و… میشود» (بلوری, ۱۴۰۰, ص. ۳-۴).

حال با تعریفی که از بازاریابی و بازاریابی الکترونیک داریم به این موضوع میپردازیم که چه کسانی بازاریابی الکترونیک انجام میدهند. «دو گروه بیزینس بازاریابی الکترونیک انجام میدهند:

گروه نخست، بیزینسهای آنلاینی که عمده فعالیتشان، آنلاین است.

گروه دوم، شرکتهایی است که بیزینسشان آنلاین نیست، اما فضای آنلاین برای آنها ابزار اجرای استراتژی بازاریابی است؛ مثلاً بیزینس کوکا کولا آنلاین نیست اما بازاریابی آنلاین، بخش مهمی از استراتژی بازاریابی این شرکت است» (استیو, بازاریابی هوشمندانه آنلاین, ۱۴۰۰, ص. ۹).

بازاریابی الکترونیک انواع مختلفی دارد. در اینجا به بررسی بعضی از انواع آن میپردازم.

۱-بازاریابی از طریق ایمیل: بازاریابی از طریق ایمیل بسیار موثر است؛ زیرا شما یک پایگاه داده از مشتری هدف خود دارید.

۲- بازاریابی از طریق رسانههای اجتماعی: رسانههای اجتماعی بستر بزرگی برای ارتباط با مشتریان به منظور افزایش آگاهی آنها از محصول شما هستند. این نوع از بازاریابی مزیتهای زیادی دارد که به آن خواهیم پرداخت.

۳- بازاریابی ویدئویی: در این نوع از بازاریابی میتوانید با استفاده از یک ویدئو در مورد محصول یا خدمات خود، توجه و احساسات بازار هدف را به محصول خود جلب کنید. یک فیلم میتواند به اندازه هزاران عکس ارزش داشته باشد.

۴- بازاریابی مقالهای: در یک جمله میتوان گفت منظور از بازاریابی الکترونیک جذب محتوای با کیفیت با ارائه اطلاعات ارزشمند به بازار هدف است. در این نوع از بازاریابی مسئله فقط فروش نیست؛ شما با این کار به مشتریهای خود آموزشهایی برای بالا بردن سطح زندگیشان ارائه میدهید.

۵- بازاریابی وابسته: این نوع بازاریابی فرایند ارتقاء برخی کالاها و گرفتن پورسانت خود از هر فروش است.

۶- بازاریابی موتور جستجو: میتواند شامل بهینه سازی موتور جستجو باشد. راههای زیادی وجود دارد که کسب و کارها میتوانند با استفاده از موتورهای جستجو خود را ارتقا دهند تا مطمئن شوند که بیشترین بازدید از وبسایت و فروش را دارند.

۷- بهینه سازی موتور جستجو (SEO): افزایش بازدید وب سایت شما از طریق گوگل به یک طرح سئو هوشمندانه نیاز دارد تا بازدیدکنندگان را به سمت وب سایت شما جذب کند (مهدی‌زاده, ۱۳۹۹).

تاریخچه بازاریابی:

«بازاریابی در نیمه اول قرن بیستم در آمریکا با ارائه آموزشهای دورهای درباره توزیع و به خصوص کلی فروشی و خرده فروشی به عنوان مبحثی جدید طرح شد. اقتصاد دانان که سرگرم تئوریهای خود بودند، از سایر نهادهایی که در عملکرد اقتصاد موثر بودند غفلت کردند. منحنیهای عرضه و تقاضا فقط نشان دهنده قیمت بودند و زنجیره قیمتها از تولید کننده تا عمده فروش و خرده فروش را توضیح نمیدادند، بنابراین بازاریابان اولیه این شکافهای فکری را که از سوی اقتصاد دانان نادیده گرفته شده بود، پر کردند. با وجود این، اقتصاد مادر علم بازاریابی است و بر همین اساس انجمن بازاریابی آمریکا و موسسه بازاریابی انگلستان هر دو به شکلی مستقل روی اعتبار نامههای حرفهای بازاریابی کار میکنند» (مقدم & طاهر‌زاده موسویان, ۱۳۹۸, ص. ۱۱-۱۲).

«صاحبان کسب و کارها قرنها تلاش کردهاند که بدانند چگونه کسب و کار خود را به خوبی هدایت کنند. در قرون وسطی عمل رسمی حسابداری و یا ضبط معاملات به صاحبان کسب و کارها کمک میکرد عملکرد شرکت را اندازهگیری کنند و نشان میداد تا چه حد کسب و کار به خوبی عمل کرده است. امروزه استفاده از اینترنت و وب سایت یکی از راههایی است که به موثرتر کردن فعالیتهای کسب و کار کمک میکند» (خدایاری & خدایاری, ۱۳۹۶, ص. ۳).

اهداف و مزایا و معایب بازاریابی الکترونیک:

عواملی که باعث اهمیت استفاده از بازاریابی دیجیتال شدهاند، شامل به صرفه بودن، انعطافپذیر بودن استراتژیها، قابل گسترش بودن، امکان پیش برد همزمان تلاشها در چندین رسانه، تعاملی و قابل ردیابی بودن و قدرتمند بودن این شیوه بازاریابی است (بلوری, ۱۴۰۰, ص. ۵). «تجارت الکترونیک، با کاهش هزینههای معامله موجب ارزش آفرینی در فعالیتهای کسب و کارها میشود. شرکتها برای ایجاد ارتباطات بلند مدت با مشتریان و کلیه ذینفعان باید از روشهای نوین بازاریابی بهره بگیرند» (خدایاری & خدایاری, ۱۳۹۶, ص. ۴). اینترنت و رسانههای نوین محیطی را ایجاد میکنند که فروشندگان و خریداران به صورت غیر مستقیم با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

تجارت یا بازاریابی الکترونیک باعث صرفهجویی در زمان، افزایش گزینههای در دسترس، دسترسی آسان به نظرات دیگران، امکان مقایسه آسان و افزایش گزینههای قابل بررسی برای مشتریان شده است؛ این موارد از جمله مزایای این نوع از مارکتینگ هستند. اما در نقطه مقابل بازاریابی الکترونیک معایبی نیز برای مشتریان دارد؛ از جمله این معایب میتوان به مشکلات حریم خصوصی و امنیت، تأخیر در دریافت کالاها، فقدان تعامل و برقراری ارتباط مستقیم با فروشنده و ناتوانی در تشخیص دقیق کیفیت محصولات  اشاره کرد (تیم ترجمه رسپیناتک, ۱۳۹۶).

در ارتباط با اهداف دیجیتال مارکتینگ باید به این نکته توجه کرد که، «به عنوان یک ابزار ارتباطات، اینترنت روشهای جدید بسیاری برای تعامل با میلیونها مشتری بالقوه با هزینهای بسیار کم از روشهای رسانههای سنتی برای بازاریابها فراهم میکند. علاوه بر این اینترنت روشهای جدید –غالباً آنی و بدون درنگ و غیر اختیاری- برای جمع آوری اطلاعات از مشتریان، تنظیم عرضه محصول و افزایش ارزش مشتری ارائه میکند» (ارباب, ۱۳۹۶, ص. ۷).

«فضای مجازی امروزه مزایایی از قبیل سرعت و آسانی استفاده را ممکن کرده است که باعث گرایش عمده افراد به استفاده از آن میباشد. آسانی استفاده شامل قابلیت جستجو و احساس راحتی با این تکنولوژی جدید است. به کمک وب به راحتی میتوان محصولات و قیمتها را با هم مقایسه کرد. اطلاعات دقیقتری به دست آورد و به راحتی از یک صفحه به صفحه دیگر رفت. در نتیجه افراد کنترل بیشتری روی تصمیمات خرید خود دارند. سرعت و صرفهجویی در زمان و هزینه هم از فاکتورهای اساسی برای تشویق افراد به استفاده از فضای مجازی میباشند. دریافت خدمات در هر لحظه و در هر مکان، قرار گرفتن در محیطهای دلخواه، دریافت خدمات در کمترین زمان با کمترین هزینه، سفارش سازی انبوه، ارتباط دائمی با متقاضیان و کاربران و همچنین ایجاد صمیمیت از مزایای فضای مجازی محسوب میشود» (قایخلوعالیواکی & فتاحی, ۱۳۹۴, ص. ۵).

« ابزار عمده رسیدن به اهداف بازاریابی، ارتباطات است و اینترنت جدیدترین و موثرترین وسیله ارتباطی است. در نتیجه بی شک اینترنت تأثیرات عمیقی بر نحوه انجام بازاریابی داشته و در حقیقت بازاریابی اینترنتی تغییرات عمدهای نسبت به بازاریابی سنتی پیدا کرده است. اینترنت نیز به دلیل بعضی از ویژگیهای خاص خود تغییرات اساسی را در بازاریابی سنتی به وجود آورده است. این تغییرات توسط محققان مختلف مورد بررسی قرار گرفته است: تغییر جریان اطلاعاتی یک طرفه بین شرکت با مشتریان در بازاریابی سنتی به جریان اطلاعاتی دو طرفه در بازاریابی اینترنتی، تغییر از بازاریابی انبوه به بازاریابی فردی، تغییر از مفهوم بخش بندی بازار در بازاریابی سنتی به مفهوم جامعه سازی در بازاریابی اینترنتی، تغییر تفکر مشتری به عنوان بازار هدف به تفکر مشتری به عنوان شریک تجاری» (عزیزی & میر حسینی, ۱۳۸۲, ص. ۵۱)

بازاریابی الکترونیک و شبکه‌های اجتماعی:

«انواع متفاوتی از رسانههای اجتماعی آنلاین وجود دارد که ویژگیهای هر یک از آنها در تدوین استراتژیهای بازاریابی و ارزیابی میزان تأثیرگذاری بازاریابی آنلاین، نقش اساسی ایفا میکنند. شناخت انواع رسانههای اجتماعی آنلاین و ویژگیهای هر یک از آنها، برای سازمانهایی که درصدد بهرهگیری از این رسانهها به عنوان ابزار بازاریابی میباشند، امری ضروری است. به این ترتیب، رسانهای که بیشترین هماهنگی را با چشم اندازها و اهداف بازاریابی شرکت دارد، برای فعالیتهای بازاریابی انتخاب گردد. این رسانههای اجتماعی عبارتند از:

میکروبلاگها: یک شکل از وبلاگنویسی است با این تفاوت که عمدتاً مبتنی بر متن بوده و اندازهی هر پست در آن محدود میباشد. توییتر یکی از محبوبترین میکروبلاگها است که میتوان از آن به عنوان ابزاری در فرایندهای مرتبط با کسب و کار و بازاریابی بهره برد. توییتر برای تعامل با مشتریان، تبلیغات و گفتگو در مورد برند یا محصولی خاص، سودمند است.

رسانههای اشتراکگذاری تصاویر و ویدئو: این رسانهها، امکان اشتراکگذاری محتوای چند رسانهای را برای کاربر فراهم میکنند. بخشهای بازاریابی شرکتها با تولید تصاویر و ویدئوهای سرگرم کننده، به ترویج محصولات خود میپردازند. یوتیوب، اینستاگرام و فلیکر، نمونههای پر طرفدار از این رسانهها میباشند.

بررسی و امتیازدهی محصولات: این رسانههای آنلاین، امکان به اشتراکگذاری نظرات، بررسی و امتیازدهی محصولات را فراهم میکنند. وب سایت آمازون نمونهای از این رسانهها میباشد. تحقیقات نشان میدهد که بسیاری از خریداران آنلاین، در هنگام تصمیم گیری برای خرید محصول، تحت تأثیر نظرات سایرین قرار میگیرند که این موضوع فرصتهای بسیاری را برای بازاریابی به دنبال دارد» (منصوری, ۱۳۹۷, ص. ۲۹-۳۲).

به دو صورت میتوان از شبکه‌های اجتماعی به عنوان ابزار تبلیغات استفاده کرد:

۱-استفاده از ابزارهای رایگان با روش مدیریت و فعالیت در حساب کاربری (در واقع استفاده از امکانات صفحه کاربری خود)

۲- تبلیغات در شبکه‌های اجتماعی (استیو, شبکه‌های اجتماعی؛ ابزار بازاریابی, ۱۴۰۰).

«شبکههای اجتماعی مدام در حال تغییر هستند و سرویس‌های جدید و فناوری‌های پیشرفته عرضه می‌کنند. خیلی از این تغییرات، به دلیل امکانات پیشرفته موبایل‌ها و تبلت‌های جدید است. شبکه‌های اجتماعی، خود را برای تغییرات آینده آماده کرده‌اند تا برنامه‌هایشان را با آن، تطبیق دهند. شبکه‌های نرم‌افزاری که در زمینه شبکه‌های اجتماعی، خدمات می‌دهند، دائم خود را با شرایط روز تطبیق می‌دهند، یعنی پیش از هر اتفاقی، درباره آن فکر می‌کنند» (استیو, شبکه‌های اجتماعی؛ ابزار بازاریابی, ۱۴۰۰, ص. ۷۱).

مزایای شبکههای اجتماعی:

بازاریابی در شبکههای اجتماعی میتواند برای شرکتها یا کسب و کارهای کوچک مزایای زیادی داشته باشد. یکی از مهمترین اهداف شرکتها دیده شدن است. فضای مجازی بستر مناسبی برای رسیدن به این هدف است. با استفاده از شبکههای مجازی افراد میتوانند صدای خود را به مخاطبانشان برسانند و با این کار مخاطبان خود را از یک کاربر بی تفاوت به مخاطب علاقهمند تبدیل کنند. طبق تحقیقات انجام شده؛ برندهایی که از کانالهای شبکههای اجتماعی برای فروش یا تبلیغ محصولات خود استفاده میکنند؛ از وفاداری بیشتری بین مشتریان خود برخوردار هستند. و این خود یکی از مزایای شبکات اجتماعی است. استفاده از ظرفیت این شبکهها میتواند افقهای دیگری را به روی کسب و کار افراد باز کند. مشتریانی که با دیدن فعالیتهای یک کسب و کار به آن علاقهمند میشوند؛ میتوانند فرصتهای جدیدی برای عقد قراردادهای تجاری و همکاری باشند. یکی دیگر از مزایای شبکههای اجتماعی کاهش هزینههای بازاریابی برای محصولات است. با استفاده از این ظرفیت میتوان از هدر رفتن منابع مالی جلوگیری کرد. از فواید مهم شبکه‌های اجتماعی، فرصت شناسایی و مطالعه رفتار و علایق مخاطبان است. با استفاده از بازخوردهایی که در این شبکه‌ها به محصولات شما داده میشود؛ میتوانید رفتار مشتریان خود را شناسایی و کسب و کار خود را در جهت هماهنگی بیشتر با آنها حرکت دهید (منصوری, ۱۳۹۷). این موضوع از اهمیت بسیاری برخوردار است زیرا میتواند باعث افزایش رضایت مشتریان شود.

«طی چند دهه اخیر، با قبول این واقعیت که مشتریان سرمایههای اصلی شرکت محسوب میشوند، مفهوم رضایت مشتری توجه بسیاری از محققان و پژوهشگران را به خود جلب نموده است.

رضایت یکی از مهمترین موضوعات تئوریک همانند موضوعات کاربردی برای اکثر بازاریابها و محققین بوده است. تعارف متعددی از رضایت اشاره به ضرورت وجود هدفی که مصرفکننده میخواهد به آن دست یابد، میکند. رضایت یک ارزیابی قضاوتی قبل از تصمیم در یک مبادله خاص است، که به طور مستقیم میتوان آن را به صورت یک احساس کلی، کاملاً مشخص شده به عنوان عملکرد کیفیت ادراک شده دانست» (منصوری, ۱۳۹۷, ص. ۴۰)

نتیجه گیری:

در این مقاله تلاش شد به ابعاد مختلف بازاریابی پرداخته و اطلاعاتی کلی درمورد روش کار و بسترهای متفاوت بازاریابی به مخاطبان داده شود. یکی از موضوعاتی که قبل از شروع بازاریابی الکترونیک باید به آن توجه داشته باشیم؛ مزایا و معایب آن است. توجه به این نکات جزئی میتواند به ما در راحتتر پیمودن مسیر کمک کند.

به طور کلی دیجیتال مارکتینگ یا بازاریابی الکترونیک تلاش برای فروش محصولات یا ارائه خدمات از طریق اینترنت است. در این زمینه توجه ما معطوف شبکههای اجتماعی است؛ زیرا درمورد تأثیر روز افزون این شبکه‌ها در زندگی روزمره ما جای شکی نیست. شبکههای مجازی میتوانند به فرایند بازاریابی سرعت داده و تجربه مناسبتری از ارتباط با مشتریها برای ما به وجود بیاورند. از مهمترین علل تمایل کسب و کارها به خصوص کسب و کارهای کوچک به استفاده از شبکههای مجازی، صرفهجویی در منابع مالی است. تجربه بازاریابی در این فضا میتواند برای شما تقریباً بدون هیچ هزینهای اتفاق بیفتد. با استفاده از اینترنت و شبکههای مجازی مختلف خریداران و فروشندگان در یک محیط دیجیتال میتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند.

یکی از مسائل مهم در بازاریابی الکترونیک کنترل تجربه مشتریها و همینطور شناسایی رفتارها و علایقشان است. این موضوع به علت ماهیت مجازی بودن مسیرهای ارتباطی اینترنتی، میتواند به یک چالش بر سر راه کسب و کار شما باشد. اما با تمرین و تمرکز بیشتر میتوانید علایق و رفتارهای مخاطبانتان را با توجه به بازخوردهایی که از آنها دریافت میکنید؛ شناسایی و تحلیل کنید.

در پایان باید به این نکته اشاره کنم که اینترنت و شبکههای مجازی میتوانند مکان خوبی برای شروع بازاریابی برای محصولات شما یا تغییر استراتژی شما از بازاریابی سنتی به سمت دیجیتال مارکتینگ باشد؛ اما نکتهای که باید به آن توجه داشته باشید این هست که این مسیر به سادگی که دیده میشود؛ نیست. و برای پیمودن آن به بهترین شیوه باید ابتدا اطلاعات لازم در این زمینه را کسب کرده و سپس شروع به فعالیت کنید.