در اسناد تجاری «امضا» جایگاه ویژه‌ای دارد و همواره در رابطه با آن موضوعات متعددی قابل بحث بوده ‌است. چک یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین اسناد تجاری محسوب می‌شود و سندی است که از حیث ماهیت یک سند عادی به حساب می‌آید زیرا اشخاص بدون مراجعه به دفاتر اسناد رسمی آن را تنظیم می‌کنند. اما […]

در اسناد تجاری «امضا» جایگاه ویژه‌ای دارد و همواره در رابطه با آن موضوعات متعددی قابل بحث بوده ‌است. چک یکی از مهم‌ترین و پرکاربردترین اسناد تجاری محسوب می‌شود و سندی است که از حیث ماهیت یک سند عادی به حساب می‌آید زیرا اشخاص بدون مراجعه به دفاتر اسناد رسمی آن را تنظیم می‌کنند. اما قانو‌نگذار در برخی موارد امتیازات اسناد رسمی مانند لازم‌الاجرا بودن را برای آن در نظر گرفته‌است. یکی از مسائل بسیار مهمی که در خصوص چک همواره مطرح می‌شود، مربوط به «امضا» در ذیل آن و یا در پشت آن است. بنابراین این سوال به وجود می‌آید که اساساً امضاهایی که در ظَهر(پشت) اسناد تجاری وجود دارد، دارای چه ماهیت حقوقی است؟ به عبارت بهتر انواع مختلف امضاهای مندرج در ظَهر اسناد تجاری، و انواع امضاهایی که می‌تواند در ظَهر اسناد درج شود، کدامند؟ هر یک از این امضا‌ها دارای چه آثاری می‌باشد؟ و در صورتی که قید نشده باشد امضاء با چه قصدی در ظَهر چک درج شده‌است، باید چگونه نوع امضاء را تشخیص داد؟ در ادامه‌ با ما همراه باشید تا به بررسی حقوقی این موضوعات بپردازیم.

امضا باعث می‌شود یک سند تجاری موجودیت پیدا کند و آثار حقوقی بر آن بار شود و توسط صادرکننده‌ سند در سند تجاری درج می‌شود. علاوه براین  امضا‌های متعددی نیز می‌تواند در ظَهر(پشت) این اسناد وجود داشته باشد که ممکن است برای انتقال یا ضمانت در ظهر آن درج شود.

اینک در صورتی که هدف از امضای پشت چک انتقال آن به دیگری باشد، شخصی که سند به نفع او امضا می‌شود از این پس دارنده‌ چک تلقی شده و تمامی حقوق و مزایای آن چک به او انتقال پیدا می‌کند  و باید این نکته را در نظر داشت که انتقال چک به دیگری تنها از طریق ظَهرنویسی امکان‌پذیر است.

با این وجود گاه امضای مندرج در ظَهر چک نه برای انتقال چک به دیگری، بلکه برای ضمانت است. یعنی وقتی که شخصی چکی را صادر می‌کند ممکن است ذی‌نفع یا به عبارتی دارنده چک یا کسی که چک به نام او صادر می‌شود از او ضامن بخواهد. در این حالت شخص ثالثی ظَهر چک را به عنوان ضامن امضا می‌کند و به این ترتیب تضمین می‌کند که در صورت مواجهه با عدم پرداخت مبلغ مندرج در چک از سوی صادرکننده‌، ‌آن شخص در مورخ سر‌رسید مبلغ چک را تمام و کمال می‌پردازد.

در این صورت چگونه باید تشخیص داد که‌ کدام امضا در پشت چک از باب انتقال بوده و یا ضمانت چرا که تفاوت آثار امضاء از بابت ظَهرنویسی با امضاء برای ضمانت از نظر قانونی و نوع مسئولیت شبیه به هم نیست و هر یک از امضاهای مندرج در ظَهر اسناد تجاری از جمله چک دارای آثار قانونی می‌باشد که متفاوت از دیگری است.

طبق مقررات قانون تجارت دارنده‌ چک در صورتی می‌تواند به ظَهرنویس مراجعه و مبلغ مندرج بر روی چک را مطالبه کند که ظرف مدت ۱۰ روز از تاریخ سررسید اعتراض کرده باشد و ظرف مدت یک سال یا دو سال از تاریخ اعتراض، اقامه دعوا کرده باشد. در غیر اینصورت نمی‌تواند برای وصول مبلغ چک به ظهرنویسان مراجعه کند. این در حالی است که رعایت این مواعد برای مراجعه به ضامن الزامی نیست و دارنده‌ چک در هر صورت می‌تواند برای وصول مبلغ چک به ضامن مراجعه کند؛ خواه این مواعد را رعایت کرده و خواه رعایت نکرده باشد.

با این وصف مسئولیت ضامن تابع مسئولیت کسی است که از او ضمانت شده‌است. اگر شخص الف از شخص ب ضمانت کرده باشد و مسئولیت شخص ب به یکی از دلایل از بین برود، این امر موجب از بین رفتن مسئولیت ضامن نیز می‌شود. یعنی اگر دارنده‌ چک به هر علتی حق مراجعه به مضمون‌عنه(کسی که از او ضمانت شده‌است) را از دست بدهد، به تَبَع آن دیگر حق مراجعه به آن ضامن را هم نخواهد داشت اما در خصوص ظَهرنویس اینگونه نیست و اگر حق مراجعه به صادرکننده‌ چک از بین برود، دارنده‌ چک همچنان حق مراجعه به ظَهرنویس را خواهد داشت. بنابراین نفیاً یا اثباتاً به نظر می‌رسد مشخص نمودن  نوع امضا در ظهر چک  و اینکه از باب ضمانت است و یا انتقال از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

لذا با توجه به اینکه هر یک از این امضاها آثار متفاوتی دارد، باید با دلیل اثبات شود که آیا این امضا از باب ظهرنویسی بوده و یا از باب ضمانت. در رابطه با اثبات نوع امضاء  در برخی موارد شخصی که ظهر چک را امضا می‌کند، صراحتاً قید می‌نماید که به چه منظور دارد پشت چک را امضا می‌کند. در این حالت مشکلی در خصوص اثبات این مطلب که امضا از چه نوعی است، وجود ندارد. در برخی موارد امضاکننده تصریح نکرده که از چه باب چک را امضا می‌کند،.در این حالت اگر قرینه و نشانه‌ای در چهارچوب ادله اثبات دعوی وجود داشته باشد می‌تواند به دادگاه کمک کند که نوع امضا در ظهر چک را تشخیص دهد. اگر هم هیچ تصریحی از سوی امضا‌کننده وجود نداشته باشد و دادگاه هم نتواند قرینه‌ای به دست بیاورد، در این حالت  «اصل» بر این است که این امضا از باب ضمانت بوده و هر شخصی ادعا دارد امضاکننده از باب انتقال آن را امضا کرده‌است،  باید  ادعای خودش را اثبات کند.

یوسف بهرامی

  • نویسنده : یوسف بهرامی